روشهای درست نقد
اغلب منتقدان حرفهای، افرادی سختگیر هستند که به تمام زوایای یک فیلم، کتاب یا محصول به شکلی ریزبینانه و البته توام با سختگیری کامل نگاه میکنند. بر خلاف این که به نظر میرسد این افراد مغرضانه نظرات منفی ابراز میدارند، اما در واقع حرفهایهای این حوزه هیچ موضعگیری شخصی نداشته و موضوع مورد بحث را کاملا بیطرف و از نگاه یک بیننده یا خواننده، بررسی میکنند. به واقع نیز باید همین طور باشد، یک انتقاد صحیح باید از نگاه عموم مردمی که در مواجه با آن محصول هستند، صورت بگیرد. در حقیقت منتقد باید ذره بین خود را مقابل چشم مخاطب گرفته و از دریچه نگاه او به فیلم، کتاب و غیره بپردازد. این نقد میتواند سازنده بوده و باعث شود تا آثار بعدی به مراتب کیفیت برتری داشته باشند.
وظیفه منتقد در جامعه بسیار پررنگ و حائز اهمیت است. در صورتی که نقد درست و سازنده نداشته باشیم، عموم مردم شاید تفاوت یک فیلم صرفا تجاری و به قصد درآمدزایی را با یک اثر که علاوه بر درآمدزایی، حرفی برای گفتن داشته و سطح فرهنگی جامعه را ارتقا داده است، قائل نشوند. این منتقد است که توجهات را به این سمت جلب کرده و ماهیت اصلی یک فیلم را فاش میکند. بنابراین اهمیت زیادی دارد که شکل صحیح انتقاد را دانسته و منصفانه آن را به کار بگیریم.
برای نقد درست کتاب باید نگاهی کامل و جامع نسبت به آن داشته و حداقل ۲ تا ۳ بار این کتاب را خوانده باشید. در بار اول خواندن یک کتاب، داستان خواننده را سوار بر خود کرده و پیش میبرد و شاید کمتر بتوان به زوایای آن به شکلی منتقدانه نگاه کرد. از این جهت در بار دوم مرور کردن آن کتاب، میتوان نقاط ضعف و قوت را بیرون آورده و آنها را با زبان نقادانه، به مخاطب عرضه کرد. نقد کتاب نیز تشابه زیادی به نقد فیلم داشته و شاید در بسیار مواقع، پیچیدهتر از آن نیز باشد. در نقد یک فیلم، جلوه بصری آن در مقابل ما قرار داشته و در نقد کتاب باید حضور ذهن بیشتری بر محتوای نوشتاری داشته باشیم.
در نقد درست کتاب، باید ابتدا نسبت به نویسنده آن، شناخت خوبی به دست بیاورید. آثار قبلی وی را دنبال کرده و خط فکری او را بشناسید. در مرحله بعدی حتما به پیشگفتار آن به خوبی بپردازید. پیشگفتار یک کتاب، جلوه خوبی از آن چیزی که نویسنده قصد ارائهاش را داشته، به شما خواهد داد. پس از آن در حین آن که کتاب را خوانده و پیش میروید، نکات مهم بولد و برجسته آن را (به لحاظ مثبت و منفی)، روی یک کاغذ یا برگه نوت خود در سیستم کامپیوتری، وارد کنید. به این شکل در زمان نوشتن نقد کتاب، میتوانید پرداخت مناسبی نسبت به وجههای مختلف آن داشته باشید.
در نوشتن نقد کتاب، باید در زمینه موضوع آن، آگاهی و شناخت داشته باشید. به طور مثال اگر شما چیزی از دنیای روانشناسی نمیدانید، به هیچ وجه کاندید مناسبی برای نوشتن نقد یک کتاب روانشناسی نیستید.
در نهایت نیز نقد خود را دوره کرده و از آن یک جمع بندی حاصل کنید. این جمع بندی به خواننده نقد شما، خط فکری میدهد که آیا کتاب برای او ارزش وقت گذاشتن و مطالعه دارد یا خیر. البته قرار نیست به جای خواننده تصمیم گرفته و از پیش وی را محکوم به خواندن یا کنار گذاشتن کتاب نمایید، بلکه اطلاعات نهایی شما، وی را به یک تصمیمگیری هشیارانه هدایت میکند.
برای نوشتن یک نقد درست، باید مراحل زیر را در نظر داشته باشید:
یک مقدمه نوشته و توضیح کوتاهی در خصوص ماهیت موضوع نقد بدهید.
سپس وارد بدنه نقد شده و آن را بخش بندی کرده و برای قسمتهای مختلف فیلم، کتاب یا محصول، زیرتیترهای درستی قائل شوید. اگر خواننده میخواهد نقد شما درباره بخش پایانی فیلم را بخواند، باید این بخش در متن نقد، برای وی به طور مستقل، قابل دسترسی بوده و او در لابه لای متن شما به دنبال آن نگردد.
در نهایت جمع بندی فراموش نشود. در تمام نقدهای استادانه، به یک جمع بندی کلی نیازمند هستیم تا چکیدهای از تمام مطالب گفته شده را در خود جای داده باشد.
جمع بندی
روشهای نقد صحیح را در بالا خواندیم. انتقاد در بیشتر مواقع گزنده بوده و برای افراد آزاردهنده است، اما یک نقد درست میتواند مخاطب خود را به اوج برساند. شما معمولا انتقاد خود را چطور عنوان ساخته و برای عادلانه بودن آن، رعایت چه اصولی را مهم میدانید؟
گاها پیش آمده است که به عنوان یک خواننده یا یک نویسنده بخواهیم کتابی را که خوانده ایم مورد بررسی قرار دهیم و نقد کتاب بنویسیم. اما سوال این است که چگونه میتوان یک کتاب را نقد و بررسی کرد؟ چه مواردی را باید در نقد کتاب مورد توجه قرار داد؟ یا چه مواردی نیاز نیست در نقد آورده شود؟
نقد کتاب چه کاربردی دارد؟
ابتدا باید بدانیم که معرفی کتاب با نقد کتاب آن متفاوت است. ما در معرفی کتاب میخواهیم به مخاطبان نشان دهیم که کتاب مورد نظر وجود دارد و ها میتوانند کتاب را تهیه و مطالعه کنند. برای همین مشخصات کتاب، شامل نویسنده، عنوان، بخشی از خلاصه کتاب در معرفی آورده میشود. مطالعه دقیق و زیر ذره بین بردن محتویات کتاب در بخش معرفی جایگاهی ندارد و این نکته باید در خاطرمان باشد که در معرفی کتاب نقد جایگاهی ندارد.
نوشتن نقد کتاب فواید بسیاری دارد، یکی از مهمترین این فواید آن است که به مخاطبان معیاری میدهد تا بدانند کتاب خوب را از بد تشخیص دهند. این تشخیص کمک میکند تا در بعدها برای انتخاب کتابهایی که میخواهند مطالعه کنند روش دقیقتری به کار ببرند. از سوی دیگر نقد نوشتن سلیقه عمومی جامعه را نیز افزایش داده و تفکر انتقادی را به خوانندگان منتقل میکند.
اما در بحث نقد کتاب ما به دنبال آن هستیم که مشخص کنیم آیا کتابی که به نقد و بررسی آن پرداختیم ارزش خواندن دارد یا نه. اگر ارزش دارد دلیل این ارزش چیست و اگر ندارد دلیلش چیست. به همین خاطر در مرحله اول نقد کتاب باید سه نکته اصلی را به خاطر داشته باشیم. ابتدا هدف اصلی کتاب چیست؟ دوم سبک نگارش کتاب چیست؟ سوم انعکاسی از نظرات فرد بررسی کننده را ارائه کنیم. انگیزه نویسنده برای نوشتن کتاب، رسیدن اهدافی که نویسنده در کتاب به دنبال آن بوده، ارتباط معنادار مطالب کتاب و کیفیت ظاهری نیز از دیگر مواردی است که در نقد و بررسی کتاب به آن توجه میشود.
مرحله دوم در نقد کتاب اختصاص دارد به بررسی خود نویسنده که شامل دادن اطلاعاتی از زندگی و سابقه کاری اوست. این که نویسنده در چه شرایط اجتماعی و فرهنگی بزرگ شده یا در چه شرایط تاریخی حضور داشته است میتواند به خواننده کمک کند تا درک بهتری از کتاب نویسنده پیدا کند.
مرحله سوم به سراغ کتاب و خلاصه کردن آن میرویم. یعنی با آوردن خلاصه ای از کتاب در متن نقد خود به مخاطب میگویم که کتاب قرار از درباره چه موضوعی با شما صحبت کند. بعد از آن میتوانیم محتوای کلی و موضوع کتاب را به صورت اجمالی بررسی و درباره نظراتمان پیرامون کتاب سخن بگوییم.
توجه داشته باشید که برای نقد نوشتن در حوزه کتاب میتوانید هم محتوای اثر و هم ظاهر آن را مورد بررسی قرار دهید. اگر ظاهر کتاب مورد توجه منتقد قرار گیرد و درباره آن سخن بگوید به اصطلاح آن را نقد صوری میگویند. زیرا ظاهر و کیفیت کتاب اعم از قطع کتاب، تصویر سازی روی جلد، کیفیت کاغذ و چاپ همگی میتواند بخشی از نقد را به خود اختصاص دهد.
توجه به این که اثر مورد بررسی درباره چه موضوع یا چه مدل کتابی است در بخش بعدی اهمیت مییابد. زیرا روش نقد کتابهای داستانی یا رمان متفاوت از نقد کتابهای علمی یا زندگی نامه و انواع دیگر کتابهاست. در کتابهای داستان سبک نویسنده، یکدست بودن زبان نوشتار، استفاده درست از عناصر داستانی اهمیت دارند. بلعکس در کتابهای علمی صحت مطالب ارائه شده یا بررسی درست بودن پیشینه تحقیقات نویسنده و ادعاهایی که در کتاب ارائه شده اهمیت بیشتری پیدا میکند.
توجه به عناصر داستانی در نقد کتاب
عناصر داستانی جزو مهمترین معیارها برای شکل گیری یک کتاب خوب است. به همین دلیل باید در نقد کتابهای داستانی عناصر داستان مورد توجه قرار گیرند. به طور مثال ایا شخصیتها به خوبی شکل گرفتهاند؟ پیرنگ داستان چگونه است؟ آیا روایت داستان به درستی انجام شده؟ شخصیتها از چه زبانی استفاده میکنند؟ و سوالات دیگری که میتوان آن ها را مطرح کرد و به دنبال پاسخ آن بود.
یادمان باشد که در نقد کتابهای ترجمه شده علاوه بر دقت در نکات بالا باید کیفیت ترجمه را نیز به دقت مورد بررسی قرار داد. کتابهای خارجی معمولا توسط چند مترجم ترجمه میشوند، این خود میتواند باعث شود که یک کتاب به چند زبان مختلف به لحاظ ترجمه تقسیم شود. تقسیم بندی که با بررسی دقیق میتواند مخاطبان را به سوی بهترین ترجمه ممکن هدایت کند تا لذت خواندن یک کتاب با ترجمه خوب را تجربه کنند.
اما چگونه قالب یک نقد استاندارد را رعایت کنیم. در بخش بعدی میخوایم به شما قالبی استاندارد ارائه دهیم که از طریق آن خود بتوانید یک کتاب را نقد و بررسی کنید.
1- مقدمه: این بخش به معرفی کتاب و نویسنده آن اختصاص دارد. در این بخش میتوانیم اطلاعات کلی و خلاصه داستان کتاب را به مخاطب ارائه دهید. همچنین ایجاد مسئله برای ورود به نقد نیز در این بخش قرار میگیرد. منظور آن است که به مخاطب بگوید هدفتان از نقد این کتاب چیست.
2- بدنه اصلی: این بخش مرتبط با طرح مسئله قبلیتان است. بعد از طرح مسئله حال به این بپردازید که چرا میخواهید کتاب را نقد و بررسی کنید. میتوانید چند دلیل برای این کار بیاورید و مسئلهای را که در بخش مقدمه مطرح کنید بیشتر برای خواننده باز کنید. همچنین در بدنه اصلی میتوانید درباره ساختار نوشته و نقاط ضعف و قدرت آن، فنون و سبک نگارش، شواهد و استدلالهای نویسنده، میزان کاربردی بودن کتاب و مثالها صحبت کنید.
3- پایان و نتیجه گیری: جمع بندی مطلب یکی از مهارتهای مهم در نوشتن نقد است. در این بخش شما باید برای مخاطب خود خلاصهای فشرده و کاربردی از آن چه که در متن اصلی گفتهاید را بازگو کنید. ارائه راه حل و توصیههای برای بهتر شده کار نویسنده را نیز فراموش نکنید، زیرا نقدی که راهکار ارائه ندهد قطعا نمیتواند تاثیرگذار باشد.
